Krımda yerləşən və İkinci dünya müharibəsi zamanı alman işğalına məruz qalan “Artek” pioner düşərgəsi 1944-cü il avqustunda yenidən fəaliyyətə başladı. Təntənəli açılış mərasiminə SSRİ-nin müttəfiqləri olan ABŞ və Böyük Britaniyanın Moskvadakı səfirləri Averel Harriman və Arçibald Kerr dəvət olunmuşdular. Kerr düşəgəyə 5 min funt, Harriman isə 10 min dollar bağışladı. Bundan sonra pionerlər Harrimana bir neçə qiymətli ağac növündən hazırlanmış ABŞ gerbini hədiyyə etdilər. Səfir hədiyyədən çox məmnun oldu və onu səfirllikdəki kabinetində başının üstündən asdı.
ABŞ gerbində qartal əks olunduğunu nəzərə alsaq, hədiyyəni “Troya qartalı” adlandırmaq olar. Çünki onun içində dinləyici qurğu vardı. “Zlatoust” (ağzından qızıl tökülən, qızıl xırdalayan) adı verilən qurğunu həmin vaxt həbsdə olan, amma düşərgədə deyil, alimlərin üçün xüsusi yaradılan “şaraşka”da (azadlıqdakı konstruktor bürosunun həbsxana analoqu, onun haqqında Soljenıtsın “Birinci dairədə” romanında məlumat verir) saxlanılan ixtiraçı elektromexanik Lev Termen hazırlamışdı. Sovet xüsusi xidmət orqanları neçə vaxt idi ki, onu hansı şəkildə və hansı yolla ABŞ səfirliyinə yerləşdirmək üzərində baş sındırırdılar. Səfirlərin “Artek”ə dəvət edilməsinin əsas səbəbi də bu idi.
Səfirliyin dinlənilməsi 1952-ci ilə kimi, Baş kəşfiyyat idarəsinin (QRU) zabiti Pyotr Popov amerikalıları xəbərdar edənə qədər davam etdi. Hətta bundan sonra da dinləyici qurğunu adi gözlə tapmaq olmadı. Onun gerbdə olması yalnız xüsusi aparat vasitəsilə aşkar edildi.
Şəkil amerikalılar “Troya qartalı”nı BMT-də nümayiş edərkən çəkilib.
Yadigar Sadıqlı
