Mütəxəssis: “Tərtərçayın məcrasını dəyişmək bizə sərf etmir”
30 ilə yaxın dövrdə Azərbaycanın torpaqlarını işğal altında saxlayan Ermənistan ölkəmizə qarşı ekoloji terror həyata keçirib: Laçın, Kəlbəcər, Zəngilan, Füzuli rayonlarının ərazisindən axaraq Aran Qarabağa gələn çayların qarşısı kəsilib, bir damcı belə suyun Azərbaycanın işğal olunmayan ərazilərinə gəlməsinə imkan verilməyib. Sovet dövründə Azərbaycanın vəsaiti hesabına inşa olunan Sərsəng, Suqovuşan su anbarlarından Tərtər, Goranboy, Ağdam rayonlarına gedən bütün kanallar dağıdılıb, Aran bölgəsi kəskin su qıtlığına məruz qoyulub.
Dəfələrlə beynəlxalq təşkilatlar qarşısında ermənilərin bu vəhşiliyi ilə bağlı məsələ qaldırılsa da, Ermənistan etirazları qulaqardına vurub.
Bundan əlavə, Ermənistanla Azərbaycan arasında transsərhəd çay olan Oxçuçay Ermənistan ərazisində daim kəskin çirklənməyə məruz qalır. Qafan və Qacaran dağ-mədən sənayesinin tullantıları ilə hədsiz dərəcədə çirkləndirilən Oxçuçay sanki sənaye tullantılarının kollektoru rolunu oynayır. Bu sular təmizlənmədən birbaşa çaya axıdıldığı və çirklənmə səviyyəsi dəfələrlə normadan artıq olduğu üçün onun su ehtiyatlarının ölkə ərazisində istifadəsi yararsız hesab edilir. Oxçuçayın Kür çayının ən böyük qolu olan Araz çayına tökülməsi İranın da geniş bir ərazisində ekoloji fəlakət təhlükəsi yaradır. Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi Ermənistanın ekoloji cinayətinin qarşısının alınması məqsədilə bütün beynəlxalq qurumlara, həmçinin İran hökumətinə müraciət edib.
Bu müraciətlər göndərildikdən sonra ermənilər sosial şəbəkələrdə, daha sonra isə mətbuat səhifələrində haray salmağa başlayıblar ki, guya Azərbaycan Tərtərçayın məcrasını dəyişir. Məqsəd də guya Sərsəng su anbarını məhv etməkdir. Ermənilər bu iddialarını Azərbaycan tərəfinin Tərtərçay ətrafındakı ərazilərə texnika gətirməsi ilə əsaslandırmağa çalışırlar. Erməni ekoloq İnqa Zarafyanın Ermənistan mətbuatına verdiyi açıqlamada maraqlı bir məqam diqqəti cəlb edir. O deyir ki, Sərsəngə qədər olan ərazidə Tərtərçayın məcrasını dəyişmək çətin deyil: “Texniki baxımdan, bu, mümkündür. Amma məsələ burasındadır ki, çayın suyunu kiçik su elektrik stansiyalarına yönəltmək də kiçik ölçüdə məcranın dəyişdirilməsi hesab olunur(?!) Bizim tədqiqatlarımız göstərir ki, çayın təbii axarına ən kiçik müdaxilə belə ekosistemin dəyişməsinə gətirib çıxarır”.
Bu açıqlama ermənilərin Tərtərçayla bağlı qaldırdıqları hay-küyün arxasında dayanan əsl niyyəti bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. 30 ilə yaxın dövrdə Tərrətçayın üzərindəki Sərsəng, Suqovuşan su anbarlarından Aran Qarabağa su verməyən erməni vandalları torpaqlarımız azad olunduqdan sonra Azərbaycan hökumətinin Qarabağın su ehtiyatlarından səmərəli istifadəni təmin etmək planlarından bərk narahatlıq keçirməyə başlayıblar. Onların əllərində Azərbaycana qarşı su terrorunu davam etdirmək imkanları qalmayıb. Belə ki, Azərbaycanın nəzarətinə keçən Suqovuşan anbarına gələn suyun qarşısını ala bilmirlər. Bu barədə danışan mütəxəssisin sözlərinə görə, ermənilərin imkanı olsaydı, 30 ildə etdikləri kimi, Tərtərçaydan Azərbaycanın faydalanmasına imkan verməzdilər: “Onlar məqsədyönlü şəkildə suyun Azərbaycanın digər ərazilərinə axmasının qarşısını alıblar. Bu isə beynəlxalq hüququn pozulmasıdır. Məsələn, Köndələnçay su anbarına qədər Köndələnçaya indi rus sülhməramlılarının nəzarətində olan bölgədən bir çay da axıb tökülür. Ermənilər Qırmızı Bazardan Füzuliyə tərəf gedən ərazidə çayın üstündə 3 su anbarı tikmişdilər. Qış aylarında gələn su axınlarını da kiçik kanallarla öz nəzarətlərində olan ərazilərə buraxıb, Füzulinin kəndlərinə tərəf gəlməsinə imkan vermirdilər. İndi Köndələnçay üzərindəki 3 su anbarı azad olunduqdan sonra Aşağı Mahmudbəyli və digər onlarla kəndlərdəki minlərlə hektar ərazinin suvarılmasına imkan verəcək. Xaçınçay su anbarının azad olunması da həmçinin. Təsəvvür edin ki, ermənilər Füzulinin aşağı hissəsindəki ərazidən keçən Quruçayın qarşısını iri beton lövhələrlə kəsmişdilər. O çay Horadizdən keçib gəlib Araza tökülməliydi, amma ermənilər imkan vermirdilər. Tərtərçaydan çıxan iki kanaldan biri sağ kanal adlanır. Bu kanal Ağdərədən keçib Ağdama gəlirdi. İndi o kanalın qarşısı kəsilib. Onlar Suqovuşan anbarına gələn suyun qarşısını kəsə bilmirlər. Tərtərçaya qoşulan bir neçə çayın suyu Sərsəngə axır. Sərsəngdən Suqovuşana qədər isə Tərtərçaya 4-5 çay tökülür. Məsələn, Torağançay. Bu, kifayət qədər iri çaydır. Yəni Suqovuşan yalnız Sərsəngin hesabına dolmur suyla. Buna görə də ermənilərin Suqovuşanı susuz qoymaq imkanları mövcud deyil”.
Azərbaycanın Tərtərçayın məcrasını dəyişməsi ehtimalına gəlincə, mütəxəssis bunu real saymır: “Sərsəngə qədər Tərtərçaya bir neçə çay tökülür. Bunlar Tutqunçay, Levçay və sairdir. Çayın məcrasını dəyişib Laçında Həkəriyə, Daşkəsənə, Göygölə yönəltmək mümkündür, amma Azərbaycana sərf edən variant deyil. Çünki Bərdə, Tərtər, Goranboy rayonlarında torpaqlar bu çayın suyundan suvarılır. Sərsəng anbarı məhv olsa, Suqovuşana gələn suyun miqdarı da azalacaq. Bu isə o anbardan suvarması təmin olunan 100 min hektara yaxın ərazi üçün böyük problem deməkdir. Ermənilər yay aylarında Sərsəng su anbarından bizə su vermirlər. Bunu da onunla əsaslandırırlar ki, qışda suyu bol buraxıb elektrik enerjisi istehsal edirlər. Bizə isə su əsasən suvarma mövsümü olan yaz-yay aylarında lazımdır. Bunu təmin etmək üçün Tərtərçayın üzərində su anbarları və SES-lərin tikintisi lazım gəlir. Böyük ehtimalla, Azərbaycan hökuməti məhz ikinci varinatı seçib. Tərtərçay üzərində anbar və SES-lər tikilsə, Sərsəng su anbarının heç bir əhəmiyyəti qalmayacaq bizim üçün. Ermənilər isə hay-küyü ona görə salırlar ki, bu halda Azərbaycana təsir imkanları əllərindən çıxacaq”. Ərazidə gedən işlərdən məlumatlı olan şəxslərin redaksiyamıza verdiyi məlumata görə, Göygölün Toğana kəndindən Kəlbəcərə yeni avtomobil yolu çəkilir. Yolun bir hissəsini Murovdağın altından keçən tunel təşkil edəcək. Hazırda həmin tunelin tikintisinə başlanıb. Böyük ehtmalla, ermənilərin haqqında bəhs etdiyi texnika həmin tunelin tikintisinə cəlb olunan texnikadır”.
Qeyd edək ki, Dağlıq Qarabağın su ehtiyatlarının 95 faizi Kəlbəcərdən gəlir. Ümumilikdə işğaldan azad olunan ərazilərimizin çaylar, göllər və o cümlədən yeraltı sulardan ibarət su ehtiyatları təxminən 780 milyon kub metr hesablanır. Bu isə yerli su ehtiyatlarımızın 20 faizə qədərini təşkil edir.
Meliorasiya və Su Təsərrüfatı ASC-nin “Tərtərçay” Hidroqovşaq İstismar İdarəsinin baş mühəndisi Mehman Kərimovun mətbuata verdiyi açıqlamaya görə, işğal dövründ Suqovuşan su anbarındakı bütün qurğular dağıdılıb, yararsız hala salınıb: “Suqovuşan su anbarı bizim nəzarətimizə keçdikdən sonra təmir-bərpa işlərinə başlanılıb və işlər hazırda davam edir. Artıq sağ sahil magistral kanalına 20 kub/metrdən artıq su gedir. Gələcəkdə bu işlər davam etdiriləcək. Sol sahil magistral kanalı, onun üzərində olan paylayıcı və hidrotexniki qurğular bərpa olunacaq. Məqsədimiz 96217 hektar əkin sahəsini Tərtər çayının suyu ilə təmin etməkdir. İnanırıq ki, yaxın vaxtlarda buna nail olacağıq”.
Baş nazirin müavini Şahin Mustafayevin verdiyi məlumata görə, torpaqlarımız azad olunduqdan sonra Qarabağın su ehtiyatlarından istifadə məsələlərinin yenidən qiymətləndirilməsini diqqət mərkəzinə gəlib: “Bu ərazilərdən başlayan, əsasən yağış və qar suları ilə, habelə yeraltı sulardan qidalanan 13 iri çay birbaşa və ya sonradan Kür və Araz çaylarına tökülür. Bu sırada tam öz ərazimizdə formalaşan Tərtərçay və onun qolları Tutqunçay, Levçay, Torağayçay, eyni zamanda Həkəriçay, Qarqarçay, Quruçay, Xaçınçay və Köndələnçayı xüsusi qeyd etmək olar. Su ehtiyatlarının müəyyən hissəsi ölkə xaricində formalaşan Bərgüşadçay, Oxçuçay, Bəsitçay və Zabuxçayı da qeyd etmək lazımdır. Ötən il Araz çayının ölkə ərazimizdən keçən hissəsinə də tam nəzarət bərpa olunub. Su ehtiyatlarının formalaşdırılması məqsədilə çayların üzərində 9 su anbarı mövcuddur. Araz çayının üzərində Xudafərin və Qız qalası su anbarları, Tərtərçayın üzərində Sərsəng və Suqovuşan su anbarları, Xaçınçayın üzərində Xaçınçay su anbarı, Qarqarçayın üzərində Ağdamkənd su anbarı və Köndələnçayın üzərində Köndələnçay-1, Köndələnçay-2 və Aşağı Köndələnçay su anbarları var”.
Baş nazirin müavini bununla yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə Böyük Alagöl, Kiçik Alagöl kimi təbii formalaşmış sututarların mövcud olduğunu diqqətə çatdırıb: “Təqribi hesablamalara görə, ərazilərin və su qovşaqlarının işğaldan azad olunması nəticəsində 2 milyard kubmetrdən artıq su ehtiyatından daha səmərəli istifadə etmək imkanı yaranıb. Cari ilin su təsərrüfatı balansı layihəsinə işğaldan azad olunmuş ərazilər üzrə su və su təsərrüfatı obyektləri də daxil edilib. Komissiyanın fəaliyyəti çərçivəsində müxtəlif tarixlərdə işğaldan azad olunmuş ərazilərə səfərlər edilərək kritik əhəmiyyət kəsb edən su və su təsərrüfatı obyektlərinə baxış keçirilib, çay və göl hövzələrinə ekspedisiyalar təşkil edilib, dron çəkilişləri aparılıb, vəziyyət yerində qiymətləndirilib”.
Ş.Mustafayevin rəhbərliyi ilə ötən həftə Ağdamda keçirilən müşavirədə bildirilib ki, hazırda Suqovuşan su anbarı vasitəsilə əkin sahələrinin suvarılması üçün qrafik üzrə saniyədə təqribən 20 kubmetr olmaqla Tərtərçaya su buraxılır. Suqovuşan su anbarından suyun Tərtərçay sol sahil kanalına və SES-ə verilməsi məqsədilə təxirəsalınmaz təmir-bərpa işləri həyata keçirilir. Eyni zamanda Tərtərçay sol sahil kanalının yenidən qurulması üçün texniki-iqtisadi əsaslandırma və layihə-smeta sənədləri hazırlanır. 20 km uzunluğunda olan bu kanal bərpa edilməklə 26,6 min ha, o cümlədən Tərtər rayonu üzrə 14,8 min ha, Goranboy rayonu üzrə 6,9 min ha və Yevlax rayonu üzrə 4,9 min ha əkin sahəsinin su təminatı yaxşılaşacaq.
Qız qalası su anbarından yeni magistral suvarma kanalının tikintisi məsələsinə baxılır.
Göründüyü kimi, ermənilər hay-küy salaraq Azərbaycanın öz ərazisində su təminatını yaxşılaşdırmaq, su ehtiyatlarından səmərəli istifadəni təmin etmək istiqamətində başladığı fəaliyyətlərin qarşısını almağa çalışırlar. Onlar eyni zamanda bununla Oxçuçayı çirkləndirməyə görə üzləşəcəkləri beynəlxalq təzyiqləri neytrallaşdırmaq məqsədi güdürlər.“Yeni Müsavat”
