Şuşada 30-cu illərdə bəylərə, varlılara, sahibkarlara, din adamlanna qarşı mübarizə adı altında onlann əmlakı, dəyirmanlar,hamamlar, dükanlar, fabriklər, evlər, məscidlər ermənilər tərəfindən dağıdılmağa başlanmış, salamat qalanlardan isə anbar, emalatxana, kinoteatr kimi istifadə edilmişdir.
Müharibə dövründə nəzarətsizlikdən istifadə edən Dağlıq Qarabağ rəhbərləri qədim evlərin memarlıq abidələrini, pəncərələrini, qapılan, döşəməni dağıdıb yanacaq kimi istifadə edirlər. Həmin vaxt İbrahim xanın «xəzinə qayası»nda inşa etdirdiyi saray, hərəmxana, tövlə, hamam, qoşun sığmacağı üçün kompleks, binalar tamamilə dağılıb.
50-60-cı illərdə Şuşa şəhərinin bərpa edilməsi baş plana salındı. Erməni vandalları bu «Plan»dan da məharətlə istifadə etdilər. 1960-cı ildə Şuşa şəhərində kiçik bir yeməkxana tikmək üçün bir neçə qədim yaşayış evi-, gözəl üslubda inşa edilmiş yaraşıqlı dükanlar və emalatxanalar dağıdıldı . 1965-ci ildə isə Şuşanın Lenin küçəsində dördbloklu, dördmərtəbəli bina inşa etmək üçün 2 və 3 mərtəbəli qədimdən tikilmiş 7 böyük sarayı, 2 kommunal təsərrüfat binasını, 3 şəxsi yaşayış evini, bir qədim hamamı, 1 karvansara binasını, onlarla mağazanı, emalatxananı, böyük su ehtiyatına malik 11 qədim su quyusunu, yüzlərlə meyvə verən bar ağaclarnı, sütunlu-tağlı və yeri daşla örtülü küçələri dağıtmaq lazım gəlmişdi . Apanlan tədqiqatlar nəticəsində məlum olur ki, Şuşada məqsədli şəkildə dağıdılmış qədim mədəniyyət abidələrinin yerində nəinki bir bina, hətta 10 belə bina tikmək olardı.
1960-cı illərdə Şuşanı öz möhtəşəmliyi və memarlıq incəlikləri ilə bəzəyən 16 Şərq hamammın heç birindən əsər-əlamət qalmadı. Hansı ki, bu hamamlar ən yaxşı Avropa hamamlan ilə rəqabət apara bilərdi . Şəhərə xüsusi gözəllik verən «Alaqapı» və «Çanaqqala»nın da dağıdılması bu dövrə təsadüf etmişdir.
Beləliklə, DQMV XDS-in layihə müəllifləri məqsədli şəkildə tikinti-abadlıq işləri adı altında Şuşanı, qədim və yaraşıqlı yaşayış binalannın xeyli hissəsini dağıtmağa müvəffəq oldular.
Elmar Həsənli
