Bu gün Xankəndi şəhərinin daşnak Stepan Şaumyanın “xatirəsinə” adının dəyişələrək Stepanakert adlanması ilə bağlı bəzi tədqiqatçıların yazılarında qeyd edilir ki, Ermənipərəst Kirovun dəstəyi 6 oktyabr 1923-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə DQMV-nin erməni əhalisinin “müraciəti” nəzərə alınaraq qərarı var. Düzü bu qərarı bütün Azərbaycan və Rusiya arxivlərində axtarmağıma baxmayaraq tapmaq olmur. Belə bir sənəd olubmu əslində?
“Xanın kəndi” kimi salınan Xankəndi şəhərində 1847-ci ilə qədər erməni yaşaması barədə heç bir məlumat yoxdur. Bu ildən etibarən burada 80 erməni, 52 rus ailəsinin yaşadığı ev və erməni kilsəsi var idi. Rusiya işğalından dərhal sonra orada çar ordusunun Qafqaz Süvari Diviziyasının qərargahı və kazarmaları yerləşdirilib. Ermənilər və rus zabitləri yaşayış məskənini “qərargah” adlandırsalar da, 1847-ci il çar Rusiya xəritələrinə qəsəbə rəsmi şəkildə Xankəndi adı ilə düşüb.
SSRİ dövründə Xankəndində azərbaycanlılara qarşı etnik təmzimləmə siyasəti daha da güclənmiş, şəhərdə erməni ailələrinin sayı süni surətdə artırılmışdır. 1923-cü ildə Rusiya İmperiyasının siyasətilə Azərbaycanın tərkibində mərkəzi şəhəri Xankəndi olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılmışdı.Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Sovetlərinin 07. 07. 1923-cü il tarixli Dekretinə əsasən Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılarkən, həmin Vilayətin mərkəzi Xankəndi şəhəri olmuşdur. 18. 09. 1923-cü ildə isə Qarabağ Vilayət Partiya Komitəsinin qərarı ilə Xankəndi şəhərinin adı dəyişdirilərək Stapanakert şəhəri adlandırılmışdır. Bəli, məhz Vilayət Partiya Komitəsinin qərarı ilə…..
Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə YOX. -Bununla bağlı rəsmi sənədi paylaşıram. Xankəndi şəhərinin adı 1923, 1924-cü illər sənədlərində Qarabağın mərkəzi şəhəri kimi qeyd edilirdi. Hətta bir neçə sənəd də (birini paylaşıram) Stepan-Kənd olaraq yazılır. Daha sonrakı bir neçə il ərzində rəsmi sənədlərdə Xankəndi kimi yazılır.
Məsələn, 1926-cı ildə Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Levon Mirzoyan şəhərin baş planının tərtib edilməsi üçün Ermənistandan Azərbaycana Aleksandr Tamanyan adlı arxitektor dəvət edəndə rəsmi sənədlərdə bura Xankəndi kimi göstərilir. Buna görə də Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin belə qərarı olmadan Vilayət Partiya Komitəsinin sənədinin hüquqi qüvvəsi yoxdur. Buna görə də Xankəndi şəhərinin Stepanakert adlandırıması qanunsuz bir addım olub. Sovet dövründə də Stepanakert adlandırımasına baxmayaraq bu şəhərin adı tarixi sənədlərdə Xankəndi kimi yazılıb
Dosent Zaur Əliyev
