Şimali Azərbaycanda bu günə qədər haqqında heç nə yazılmasa da Ana dilimizin Güney Azərbaycanda təbliğ edən, bütün qadağa və təzyiqlərə baxmayaraq öz dilimizdə uşaqları hazırlaşdıran Mərziyyə Üskui idi.
Mərziyyə azərbaycanlı qızı idi. O da milli zülm və sinfi məhrumiyyətlərdən əzab çəkirdi. Fərdi və ictimai ədalətin ayaqlar altında tapdanmasından təngə gəlmişdi. Şahlıq rejiminin qadınlara olan münasibətindən narazı idi.
Onun adı SAVAK-ın (Şahın Təhlükəsizlik Xidməti) qara kitabına düşmüşdü. Hər addımı şah rejimi agentləri tərəfindən qeydə alınır, yuxarılara çatdırılırdı. 1971-ci ilin may aymda “SAVAK” tərəfindən tutulub, uzun sorğu-sualdan sonra buraxılıb Üsküyə (ev dustağı kimi) sürgün edilən M. Üskülü həm ədəbi yazılar yazır, həm də şagirdləri ilə çalışırdı. Şeirlərində daima ürəyindəki ana dili yanğısını dilə gətirir, məktəblərdə ana dili adı altında fars dilinin öyrədilməsi ilə heç cür barışmırdı.
Onun bir çox şeirləri var idi . Amma bütün Güney Azərbaycan bu misranı daima təkrar edirdi
Niyə mənim anam “madər”.
Atam “pedər” – olsun?
….Doğma ikən, ögey olan
Sinə dağım.
Ev bütünü dilim-dilim
Parçalanan ana dilim.
Sürgün edildiyi yerlərdə gizlin şəkildə Azərbaycan dilini tədris edir, uşaqlara, gənclərə və yaşlı nəsilə əlifbanı öyrədir, ANA dildə danışmağı hər kəsdən xahiş edirdi. Bu gün onun haqqında çox az adam bilir. Amma Bəxtiyar Vahabzadə onun haqqında Mərziyyə poeması yazıb ancaq…
İnqilabçı qadın olan Mərziyyə dəfələrlə təzyiqlərə məruz qalıb, həbsxanada döyülüb, ana dilində bir daha tədris edərsə öldürüləcəyi deyilib.
Amma o heç kəsə boyun əymədi
O heç bir zaman Ana dildən imtina eləmədi
Yazdı
Öyrətdi
İran Xalq Partizanları-Fədailəri təşkilatının üzvü olan o, 26 aprel 1974-cü ildə dəstənin iki üzvünün görüşündən xəbər tutan SAVAK məmurları haqqında məlumat alır. Yoldaşlarını xəbərdar etmək üçün görüş yerinə gedən Mərziyyə yoldaşlarını xəbərdar etsə belə gec olur. Atışma başlayır və o, SAVAK ilə silahlı toqquşmada həlak olur.
Yaxın dostları Behruz Dehqani və Əlirza Nabdil ilə Tehrandakı Behişti–Zəhra qəbiristanlığının 33 saylı guşəsində dəfn edilib.
Zaur Əliyev
