image-ads_2000x150
image-23089274backend

21 yaşlı, bədəni qəlpəli qazinin hekayəsi

image-ads_728x90

2020-ci ilin oktyabr ayı. Azərbaycanın hərbi hissələrindən birində ön cəbhədə xidmət edən əsgər postda olarkən, zabitlər onu çağırır. Bir həftə əvvəl başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi üçün kəşfiyyat missiyasına əsgər seçməyə gəliblər.

Bir az sonra onun da adını siyahıya alırlar. Hərbi xidmətini bitirib, evə qayıtmaq üçün 57-ci gününü sayan 19 yaşlı əsgərin müharibə hekayəsi beləcə başlayır:

“Müharibə xəbərini sevinclə qarşıladım. Çünki neçə ildir deyirdilər ki, müharibə olacaq, torpaqlarımızı geri alacağıq, amma olmurdu. Şəxsən mən sevindim ki, əsgərlikdə olduğum vaxtda müharibə başladı və mən də iştirak etməyə gedirəm”.

Füzuli və Xocavənd rayonları istiqamətindəki hərbi əməliyyatlara qoşulan Cavid İsaqov 32 gün döyüşür. Müharibənin bitməsinə cəmi üç gün qalmış – noyabrın 5-i səhər saatlarında isə o, yanına atılan iki minaatanın zərbəsi ilə yerə çırpılır:

“Qəlpələr məni tutdu, yerə yıxıldım. Başım yerə dəydi, silkələndi. O gündən etibarən həyatım xəstəxanalarda keçir”.

Müharibənin bitməsindən iki ilə yaxın vaxt keçsə də, sağlamlığını itirmiş, 21 yaşlı Cavid İsaqov hələ də xəstəliyinə görə əlillik dərəcəsi ala bilməməsindən şikayətçidir.

O, BBC News Azərbaycancaya deyir ki, dövlətdən “sadəcə haqqını istəyir”.

“Kimin pulu varsa”…

“Kimin pulu varsa, heç bir xəstəliyi olmadan gedib, 5-10 min manat verib, əlillik dərəcəsi alır. Komissiya mənə rəy verdi ki, psixiatriya şöbəsində yatıb, müalicə almalısan. İmtina cavabını aldıqdan sonra vəziyyətim daha da pisləşdi. 6 ay əvvəl baş ağrılarım, qıcolmalarım, əsməyim, özümdən getməyim yox idi, əsəblərim daha sakit idi. İndi cüzi bir şeyə görə əsəbləşirəm, əl-ayağım əsir. Kənarda kimsə dalaşsa, mən onların yanından keçsəm, dərhal həyəcanlanıram, əsməyə başlayıram”, – Cavid İsaqov bizə danışır.

Hazırda Türkiyədə işləyən və müharibədən sonra Azərbaycanda bir neçə qazi ilə konsultasiya seansları keçirən azərbaycanlı psixiatr-psixoterapevt Elmir Təhməzov BBC News Azərbaycancaya qazilərdə aşkarladığı psixoloji simptomlardan danışır:

“Bakıda görüşdüyümüz qazilərimizin hər birində fərqli cəhətlərin olması ilə bərabər, bəzilərində travmasonrası stress pozunutusu simptomları müşahidə olunmaqda idi. Bu xəstəliyin ən rahatsızedici simptomlarından biri də ingiliscə “flashback” dediyimiz “təkrar yaşantı”dır. Travma anında yaşanan hadisə indi burada baş verirmiş kimi yaşanır. Bu, həddindən artıq dəhşətli, əzabverici vəziyyətdir”.

Həkimin söylədiyinə görə, müharibəsonrası veteranların yaşadığı stresi azalda bilmək üçün cəmiyyət və rəsmi dairələr onlarla davranışda diqqətli olmalıdır:

“Müalicələr uzun müddətə planlaşdırılmalıdır. Əgər travmasonrası bir ay ərzində simptomlar varsa, biz buna kəskin stress reaksiyası deyirik. Bu vəziyyət bəzi hallarda öz-özünə aradan qalxır. İlk 6 ay ərzində simptomlar davam edirsə, “travma sonrası stress pozuntusu”, əgər 6 aydan uzun davam edirsə, xronikləşmiş Travma Sonrası Stress Pozunutusu simptomları adlandırırıq. Xronikləşmiş xəstələr isə həm dərman, həm də psixoterapevtik yardım almalıdır”.

Atanı işdən çıxarıblar

Cavid İsaqov BBC-yə deyir ki, müalicə üçün Bakıya qayıtmalı olsa da, orada qalmağa yeri yoxdur:

“Bakıda döyüş yoldaşım Babəklə mənim tələbə tanışlarımız var. Bir müddət onlarla birlikdə – 7 nəfər bir evdə qaldıq. Tələbələr çox idi deyə, gah stolun üstündə, gah kresloda, gah da divanda yatırdım”.

Cavid İsaqovun anası 41 yaşlı Sevinc İsaqova deyir ki, oğlu bir il Mərkəzi Klinikada davamlı olaraq, müalicə alsa, sağalacaq:

“Bunu oranın həkimi özü deyib bizə. Mənim pəhlivan kimi balam gözümün qabağında əriyib, gedir”.

“Oğlumun bədənində 26 qəlpə var, biz onu heç vecimizə də almırıq. Əsas insanı idarə edən başdır, balamın da başı pozulub. İki ildir mənim balam zülüm çəkir. Mən o uşağa görə evimdə qab-qacaq saxlamıram. Vurub, dağıdır hər şeyi. Mən ona görə ancaq plastik qab işlədirəm. İndiki dövrdə insan qonağın qarşısına plastik qab qoyar? Xəstəliyi tutanda qardaşını vurur, məni qaldırıb, elə yerə çırpır ki…”- deyə, o, əlavə edir.

Cavidin atası “AZFEN” şirkətində qəlibçi işləyirmiş. Sevinc xanım deyir ki, həyat yoldaşı işləyəndə, az da olsa, oğlunun müalicəsinə kömək olurmuş. Davamlı müalicə alanda isə Cavidin vəziyyəti düzəlirmiş:

“Atasını fevralda işdən çıxardılar, hardasa 6 ay müalicəyə heç imkanımız olmadı, ona görə oğlumun vəziyyəti lap pisləşdi. Cavidin adından şirkətə məktub yazdım ki, onun müalicəsi üçün atasını işdə saxlasınlar, amma cavab gəlmədi”.

“Atamı ixtisara salanda, rəhbərliyə deyib ki, mən xəstə uşağa, qaziyə baxıram, məni işdən çıxarmayın, evdə işləyən bircə mənəm. Atama cavab veriblər ki, nə edək ki, oğlun qazidir? Yaxşı, mən bu ölkədə necə yaşayım?” – Cavid İsaqov sual edir.

“Mən halal dərəcəmi istəyirəm. Nəyə görə mənim bədənimdə 26 dənə qəlpə olmalıdır? Nəyə görə çıxarmırlar bu qəlpələri? Mənə deyirlər çıxara bilmərik, çünki qəlpə sinirlərdədir. Mən nəfəs ala bilmirəm, Allaha and olsun ki, mən nəfəs ala bilmirəm. Bir dövlətin ki, qazisinə haqsızlıq olur, bir dövlətin ki, məmuru dövlətin malını yeyir, amma ölməyə kasıbın balası gedir. Bu, necə yaşayışdır? Bax, bütün bunlardan sonra mən necə ola bilərəm?”- deyə o, əlavə edir.

AZFEN şirkətindən BBC News Azərbaycancaya bildiblər ki, Cavid İsaqovun məktubunda ünvan və əlaqə telefonu göstərilmədiyi üçün şirkət ona cavab yaza bilməyib:

“Hazırda şirkətimizdə işçi yığımı prosesi yoxdur. Yeni layihələrimiz olarsa, vətəndaşın xahişi nəzərə alınacaq və o, işlə təmin olunacaq”.

qazi İkinci Qarabağ müharibəsi intihar edən qazi qazilərin intiharları münaqişələr müharibələr Qarabağ müharibəsi Azərbaycan

Əlillik sənədi

Sevinc İsaqova oğlunun əlillik dərəcəsi ala bilməməsinin səbəbinin Tovuz Rayon Poliklinikasının həkim-psixoloqu Sona Hüseynovanın verdiyi mənfi rəy olduğunu söyləyir: “Cavidlə birlikdə 5 nəfər döyüş yoldaşı Sona həkimin qəbuluna gediblər. Deyiblər ki, bizə niyə imkan vermədiz dərəcə alaq? O da həmin qaziləri çox ağır formada təhqir edib”.

Xəstəxananın həkim-psixoloqu Sona Hüseynova BBC-yə Cavid İsaqov və anasının dediklərinin əsassız olduğunu söyləyib. “Mən, ümumiyyətlə, Cavid İsaqovu heç vaxt üzbəüz görməmişəm”, – o bildirib.

Keçmiş döyüşçü danışır ki, o, psixoloqun qəbuluna Gəncə Psixiatriya Şöbəsində yata bilmək üçün göndəriş sənədini almağa gedibmiş:

“Sona həkim bizə dedi ki, siz bura mitinq etməyə gəlmisiniz. Biz mitinq etmək istəsək, onun yanına niyə gedək? Ondan niyə əlillik istəyək? Sonra bizi söyməyə başladı. Mən də dilləndim ki, xanımsan, danışığına fikir ver. Bizi təhdid və təhqir edərək, otaqdan qovdu”.

Sona Hüseynova isə deyir: “Mən özüm də qazi bacısıyam. Qaziləri niyə təhqir edim ki?! Onun xəstəliyinə rəy veriləndə, mən məzuniyyətdə olmuşam. Ümumiyyətlə, ona verilən yekun rəyi Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Xidməti verir. Mən hətta mənfi rəy yazmış olsaydım da, əhəmiyyəti olmayacaqdı. Çünki qeyd etdiyim qurumda canlı komissiya təşkil olunur, o nəticəyə uyğun da əlillik dərəcəsi təyin edilir”.

Füzuli və Xocavənd rayonlarının alınmasına görə medal və fəxri fərmanlar almış müharibə iştirakçısı deyir ki, Sona Hüseynova onun döyüşdüyünü də şübhə alıtına alıb: “Qayıdıb, mənə dedi ki, sən nə döyüşmüsən ki? Sən nə qazisən ki?”

Bir müddət əvvəl sosial şəbəkələrdə Tovuz rayon sakini Fərid Yusifovun psixoloq Sona Hüseynovanın otağında çəkdiyi video görüntü yayılmışdı. Videoda Tovuz sakini, Sona Hüseynovadan Prezident İlham Əliyevə şikayət edir. Bu zaman psixoloq ona “video çəkmək olmaz” deyir. Çəkilişin davam etdiyini görəndə isə ona hücum edir.

Həmin vaxt Sona Hüseynova “Videoçəkiliş etməyə icazə olmadığını bildirsəm də məni videogörüntüyə almağa cəhd göstərdi. Bir xanım kimi məni təhqir edərək nalayiq təkliflər etdi. Məqsədim telefonu onun əlindən almaq olub”, – deyə açıqlama vermişdi.

Çarəsizlikdən bezdiyi üçün əsəbiləşib, intihara cəhd etdiyini deyən müharibə iştirakçısı isə hazırda reseptini almağa pulu olmadığını bildirir:

“Bu dəqiqə əlimdə 144 manatlıq resept var, daha yüksək dozalı dərmanlar almalıyam. Amma imkanım yoxdur. Ötən ay çarəsiz qalıb, əsəbdən damarlarımı doğradım. Müharibədən təzə gəldiyim vaxtlarda bir dəfə Yaşat Fondundan maddi köməklik etdilər, müalicəmi etdim. Amma sonradan oradan da dedilər ki, əlillik dərəcəniz yoxdursa, müalicənizi edə bilmərik. Mən bilmirəm, necə edim…”

Qazilərə “şükür ki, sən sağ qaldın” demək…

qazi İkinci Qarabağ müharibəsi intihar edən qazi qazilərin intiharları münaqişələr müharibələr Qarabağ müharibəsi Azərbaycan

“Dövlət qurumlarının məmurları qazilərlə ünsiyyət zamanı daha çox anlayış ifadə edən cümlələr qurmalıdır. Ünsiyyətlərinə “sizi anlayıram”, “anladığım qədərilə” və bənzəri cümlələr ilə başlamalı, əmrvari üslübdan qaçmalıdırlar”, – psixiatr-psixoterapevt Elmir Təhməzov deyir.

Onun fikrincə, müharibə dəhşətlərini yaşamış hərbçilərlə rəsmi qurumlar, məmurlarla yanaşı, cəmiyyət və fərdlər də həssas olmalıdır:

“Hər hansı xırda qığılcım onların özündən çıxmasına və qeyri-adekvat davranmasına səbəb ola bilir. Çünki bu insanlar ciddi psixi sarsıntı yaşayıblar və daima həyəcanlanmış vəziyyətdədirlər. Onlar gündəlik həyatlarına hər an bir şey olacaqmış kimi davam edirlər”.

“Xüsusi ilə ailə üzvləri, tanışlar, dostlar təsəlli məqsədi ilə qazilərə “şükür ki, sən sağ qaldın” və ya “şükür ki, qəlpə yarası almamısan, bundan daha pis ola bilərdi, beyninə çox salma, bu şeyləri çox düşünmə, keçəcək” kimi ifadələr işlədirlər. Bilməliyik ki, bu cur ifadələr onları rahatlatmaqdan çox, əsəbiləşdirir və insanlar tərəfindən anlaşılmadıqlarını düşünmələrinə səbəb olur”, – həkim əlavə edir.

Keçmiş döyüşçünün BBC-yə dediyinə görə, sonuncu diaqnozuna əsasən, o, aldığı dərman müalicəsi ilə yanaşı, yenidən psixoloqla seanslar keçməlidir. Cavid deyir ki, o, daha əvvəl heç vaxt dövlət hesabına psixoloji yardım almayıb:

“Müharibədən gələndə, dilim tutulmuşdu, danışanda kəkələyirdim. Həmin vaxt dövlət hesabına yox, “Nəfəs” İctimai Birliyinin maddi dəstəyi ilə Qüsursuz Nitq Korreksiya Mərkəzində 3 ay psixoloq seansları keçdim. Üç aydan sonra həm dilimin kəkələməyi düzəldiyinə, həm də özüm hər gün iynə-dərmandan yorulduğuma görə, rayona qayıtdım”.

“Cavid İsaqovun diaqnozu əlillik təyinatına əsas vermir”

Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyinin İctimaiyyətlə Əlaqələr Şöbəsinin müdiri Tural Qurbanov BBC News Azərbaycancaya deyib ki, Cavid İsaqov bu ilin yanvar ayında qurum tərəfindən əyani müayinə edilib:

“Müayinə zamanı vətəndaşa dair Mərkəzi Hərbi Həkim Komissiyası tərəfindən təqdim edilən şəhadətnamədə qeyd edilən diaqnoz və şəxsin hazırki vəziyyətinin əlillik səviyyəsində olmadığı müəyyən edilib. Belə ki, Cavid İsaqovda psixoproduktiv əlamətlər izlənilmədiyi, qeyd olunan diaqnozun ağırlaşmaları əyani müayinə zamanı təsdiqini tapmadığı üçün mövcud qanunvericiliyə uyğun olaraq, diaqnozun əlillik təyinatına əsas verməməsi barədə qərar qəbul edilib”.

BBC News Azərbaycancanın “Yaşat” Fondundan aldığı məlumata görə, Cavid İsaqovun əlilliyinə imtina verildiyi üçün o, qurumun subyekti sayılmır. Çünki fond yalnız Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi üçün əlilliyi təsdiq olunmuş şəxslərə dəstək verə bilir:

“Fond yarandığı vaxtda müharibə yeni bitdiyindən və əlillik dərəcələri hələ təyin olunmadığından yaralanmış bütün şəxslərə təqdim etdikləri ilkin yaralanma sənədi ilə tərəfimizdən dəstək tədbirləri göstərilib. Sözügedən sənəd əsasında Cavid İsaqova da məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün müraciətinə əsasən 2021-ci ilin 18 mart tarixində 2 500 AZN vəsait ayrılıb”.

Fonddan onu da deyiblər ki, icbari tibbi sığortanın Xidmətlər Zərfinə daxil olan tibbi xidmətlər bütün ölkə ərazisində ödənişsiz təşkil olunduğundan Cavid İsaqov müalicəsi ilə əlaqədar yaşadığı ərazi üzrə dövlət tibb müəssisələrinə müraciət edə bilər.

Ana iş axtarır

Hazırda günü 10-13 manata Tovuzdakı istixanalarda işləyən ana bəzən evlərə təmizliyə də gedir, deyir ki, təki, oğlunun müalicəsinə az da olsa, köməyi dəysin:

“İki ay sərasər iş tapmaq üçün Tovuz Rayon icra başçısının qəbuluna getdim. Yalvar-yaxar etdim ki, mənə xadimə, yol süpürgəçisi işi ver, amma bilim ki, maaşım var. O da göndərdi baxçaya, orada da müdirə dedi vakansiya yoxdur. Xəstəxanaya göndərdi, direktor Paşa Muradov dedi ki, bizdə işə qəbul dayandırılıb”.

Sözlərini bitirməyə göz yaşları imkan verməsə də, o, özünü toparlayıb, oğlunun hazırki vəziyyətini izah etməyə davam edir:

“İnanırsınız ki, oğluma ən çox təsir edən, ona stress yaşadan gördüyü laqeyd münasibətdir. Deyir, ay ana, baxıram ki, yıxılıb, ayağı burxulan adamlar 2-ci qrup əlillik dərəcəsi alıb, amma mənim vəziyyətimdə olan adam dərəcə ala bilmir. Hara müraciət edirsə, rədd cavabı alır. Ona psixoloji olaraq bütün bunlar çox pis təsir edir. Deyir, mən bu dövlətə nə etmişəm ki?”

Tovuz Rayon Şəhər Xəstəxanasının direktoru Paşa Muradov Sevinc İsaqovanın iş üçün ona müraicət etdiyini BBC-yə təsdiqləyib.

Ancaq o əlavə edib ki: “Bizdə 2 ildir ki, işə qəbul dayandırılıb. Ona görə də onu işə götürə bilmirik. Mən onu Məşğulluq İdarəsinə yönləndirmişəm ki, orada özünə uyğun iş haqda məlumat alsın”.

“Yaşadığım bütün haqsızlıqlara rəğmən, müharibə xəbərini eşitdiyim günə qayıtsaydım, yenə də həmin hissləri keçirərdim”, – Cavid İsaqov deyir.

“Yenə də müharibəyə gedərdim. Mən dövlətin mənə 3-5 manat verməsinə, məni müalicə etməsinə görə döyüşməmişəm. Mən ailəm üçün, ailəmin namus-qeyrəti üçün döyüşmüşəm. Mən torpaqlarımızı işğaldan azad etmək üçün döyüşmüşəm”, – o, BBC ilə söhbətini yekunlaşdırır.

BBC

image-ads_728x90

  • whatsapp
  • messenger
  • telegram
  • vkontakte
  • odnoklassniki